Ομιλία του Καθηγητή Γενετικής Ιατρικής, Διευθυντή Κέντρου Γονιδιωματικής στο Πανεπιστήμιο της Γενεύης, κ. Μανώλη Δερμιτζάκη στο 11ο Συνέδριο της Νέας Δημοκρατίας

Σας ευχαριστώ πολύ, ευχαριστώ πολύ για την πρόσκληση. Όταν πήρα την πρόσκληση για να έρθω να μιλήσω εδώ, λίγο απόρησα για το τι μπορεί να πει ένας επιστήμονας σε ένα χώρο που κυρίως βρίσκονται πολιτικοί, άνθρωποι οι οποίοι σκέφτονται για το πώς λειτουργεί το Κράτος, για το πώς θα μπορέσουν να βελτιώσουν τη ζωή των καθημερινών ανθρώπων και εμείς οι επιστήμονες, έχουμε μία σχετική απόσταση. Αυτό που κάνουμε, είναι περισσότερο κάτι που μπορεί να προσφέρει ίσως στο μέλλον, κάτι που μπορεί στη συγκεκριμένη περίπτωση για το δικό μου πεδίο, να είναι ιατρική παρέμβαση, θεραπεία. Αλλά είμαστε αρκετά μακριά από την καθημερινότητα της κοινωνίας. Αυτό, λοιπόν, που προσπάθησα να κάνω είναι να δω τι μπορεί να μάθει κάποιος από την επιστήμη, ώστε να μπορέσει να το φέρει στην καθημερινότητα.
 
Εγώ ως επιστήμονας και ζώντας στο εξωτερικό και σε μία χώρα που είναι αρκετά λειτουργική, με πολύ καλούς κανόνες, σταθερούς κανόνες, συντηρητική θα έλεγα, γιατί αλλάζει πολύ αργά το σύστημά της, έχω μία πολύ μεγάλη δυσκολία - και είχα και από μικρός μια δυσκολία - να λειτουργήσω στην Ελλάδα. Και ο λόγος που δεν μπορούσα να λειτουργήσω δεν ήταν ποτέ ξεκάθαρος σε μένα, μέχρι να μπορέσω ίσως να τον τοποθετήσω σε συγκεκριμένες αρχές, τις οποίες θα προσπαθήσω μαζί σας και έχουν σχέση με την επιστήμη. Καταρχήν, θα ήθελα να πω ότι οι χώρες κρίνονται σε μεγάλες βαθμό από το πώς οργανώνουν την επιστημονική τους κοινότητα. Θα δείτε ότι υπάρχει μια πολύ μεγάλη συσχέτιση μεταξύ της ποιότητας, που εμείς βλέπουμε απ’ έξω τουλάχιστον ή κρίνουμε για μία χώρα και του πώς είναι οργανωμένη η επιστημονική κοινότητα. Αυτό δεν έχει να κάνει μόνο με την κατανομή χρημάτων, έχει να κάνει με πάρα πολλά άλλα πράγματα, κυρίως έχει να κάνει με το πώς αντιλαμβάνονται κάποιες αρχές που δεν είναι μόνο επιστημονικές, αλλά είναι γενικότερα κοινωνικές.
 
Τι μπορούμε, λοιπόν, να μάθουμε από την επιστήμη; Φυσικά η επιστήμη είναι κάτι πολύ γενικό, σε πολλούς τομείς και μαθαίνουμε πάρα πολλά πράγματα τα οποία έχουν σχέση με τον κόσμο, για παράδειγμα τον φυσικό κόσμο, τη βιολογία, κλπ, τα οποία όπως είπα μπορεί να χρειαστούν αργότερα κάποια στιγμή στη ζωή μας. Μπορούμε όμως να μάθουμε κάτι πέρα από αυτό. Μπορούμε να μάθουμε κανόνες που να μας διασφαλίζουν μια εύρυθμη λειτουργία και στην κοινωνία, αλλά και γενικότερα στις επαφές που έχουμε και στις συναλλαγές.        Ας ξεκινήσουμε, λοιπόν, με κάποιες βασικές αρχές, οι οποίες για τον επιστημονικό χώρο, θα έλεγα με λύπη όχι τόσο πολύ για τον ελληνικό επιστημονικό χώρο, αλλά γενικότερα για τον επιστημονικό χώρο είναι πάρα πολύ βασικές και είναι απαραβίαστες, δηλαδή δεν συζητάμε για κάτι πέρα από αυτό.
 
            Το πρώτο που θα μπορούσα να πω είναι η αξιοκρατία και η αριστεία. Σε πάρα πολύ μεγάλο ποσοστό όταν γίνονται αξιολογήσεις στον επιστημονικό χώρο, είτε αυτά έχουν να κάνουν με θέσεις καθηγητών, ερευνητών, κ.λ.π., είτε έχουν να κάνουν με θέσεις και προγράμματα και χρηματοδοτήσεις, υπάρχει ένα συγκεκριμένο πρότυπο με το οποίο γίνονται αυτές οι κρίσεις. Υπάρχουν κριτήρια, υπάρχουν στοιχεία σύγκρουσης συμφερόντων, τα οποία είναι πάρα πολύ αυστηρά. Το βλέπουμε αυτό πάρα πολύ στην Ευρωπαϊκή Ένωση, αλλά και σε πολλές άλλες χώρες όταν παίρνονται αποφάσεις. Όσο θετικές ή αρνητικές μπορεί να είναι για κάποιον από εμάς, δεν πιστεύουμε ότι το σύστημα δεν λειτουργεί. Δεν πιστεύουμε ότι το σύστημα έχει προσβληθεί από κάποια εσωτερικά συστήματα τα οποία παίρνουν τις αποφάσεις. Πιστεύουμε ακόμα και στις αρνητικές αποφάσεις τις οποίες παίρνουμε. Ακόμα κι αν δεν χρηματοδοτηθεί το πρόγραμμά μας, εμείς το δεχόμαστε, πάμε παρακάτω. Και θα σας πω γιατί έχει σημασία αυτό. Γιατί έχει να κάνει με το πώς βλέπει κάποιος τη θέση του απέναντι σε αυτή την κοινωνία.
 
            Το άλλο θέμα έχει να κάνει με την αριστεία. Τι είναι αυτό που σκοπεύει κάποιος επιστήμονας να πετύχει μέσα στον χώρο της επιστήμης; Δεν είναι να έχει πάρα πολλά χρήματα, ούτε θέλει να γίνει διάσημος. Η αριστεία είναι το κύριο στοιχείο στο οποίο στοχεύει και όλα τα υπόλοιπα τα οποία φαίνονται μετά είναι αποτέλεσμα αυτής της διαδικασίας. Και επομένως, αυτό διασφαλίζει πιο καλές και πιο αγνές σχέσεις μεταξύ των ερευνητών, ώστε να μην υπάρχουν ούτε μίση ούτε ζήλειες. Φυσικά και υπάρχουν, αλλά σε πολύ μικρότερο ποσοστό από όσο βλέπει κανείς καθημερινά.
 
            Ένα άλλο στοιχείο που είναι πολύ σημαντικό, το οποίο το αγνοούμε πολύ συχνά, είναι η ακρίβεια. Πάρα πολλές φορές ακούω και όχι μόνο στην Ελλάδα, αλλά και σε άλλα μέρη, «έλα μωρέ, θα το κανονίσουμε, θα δούμε, είναι περίπου τόσο» και αυτό δεν μπορεί να λειτουργήσει κάποιος με τέτοια στοιχεία. Είναι σημαντικό να υπάρχει μια ξεκάθαρη θέση απέναντι στα πράγματα. Υπάρχει δυνατότητα να γίνει κάτι. Δεν υπάρχει δυνατότητα να γίνει κάτι. Να είμαστε πάρα πολύ ξεκάθαροι απέναντι σε αυτά που λέμε, χωρίς να καλύπτουμε τα λόγια μας με ωραίες διακοσμήσεις, οι οποίες στην πραγματικότητα αδειάζουν τα ίδια τα λόγια. Κι αν έχετε προσέξει πάρα πολύ και ίσως και από τον τρόπο που μιλάω εγώ, δεν έχω τη δυνατότητα ίσως να μεταφέρω τον ενθουσιασμό που κάποιοι πολιτικοί μπορούν να μεταφέρουν. Παρόλα αυτά, προσπαθώ να μιλήσω με όσο πιο ακριβή λόγια μπορώ να μιλήσω σε σχέση με αυτά που λέω. Μπορεί αυτό να γίνεται βαρετό, αλλά είναι πάρα πολύ χρήσιμο να ξέρει κάποιος γιατί μιλάει ο ομιλητής ή ο συνομιλητής του.
 
            Ένα άλλο σημαντικό θέμα έχει να κάνει με την υπομονή και την επιμονή. Υπάρχει μια γενικότερη τάση να τα κάνουμε γρήγορα, να τα κάνουμε εύκολα, διότι όταν είναι αργά και με δυσκολία, τότε δεν είναι σημαντικό να τα κάνουμε, δεν πρέπει να τα προσπαθήσουμε καν. Δεν υπάρχει τίποτα το οποίο μπορούμε να πετύχουμε, τουλάχιστον στον επιστημονικό χώρο, χωρίς υπομονή και επιμονή. Υπάρχουν πάρα πολλά εμπόδια στον δρόμο. Αν έχετε κάποια σχέση με ανθρώπους που κάνουν πειράματα στο εργαστήριο, τα πειράματα αποτυγχάνουν συνέχεια. Για κάθε δέκα πειράματα που αποτυγχάνουν, ένα πετυχαίνει. Αυτό το ένα όμως καμιά φορά μπορεί να δώσει στοιχεία για ένα καινούργιο φάρμακο για τον διαβήτη. Και το σημαντικό είναι να μπορούμε να περάσουμε από τα δέκα αυτά πειράματα, χωρίς να σταματήσουμε την πορεία, ώστε να φτάσουμε στο ενδέκατο, για να μπορέσουμε να κάνουμε την ανακάλυψη.
 
            Ένα άλλο στοιχείο το οποίο καμιά φορά παρεξηγείται στον επιστημονικό χώρο είναι το στοιχείο της φιλοδοξίας και του εγωισμού. Σαν έννοιες η φιλοδοξία και ο εγωισμός θεωρούνται αρνητικές. Θεωρούνται ότι ουσιαστικά δεν βοηθάνε στη σχέση των ανθρώπων, διότι όλα γίνονται πάρα πολύ προσωποκεντρικά. Στην επιστήμη, όμως, η επιτυχία στηρίζεται πάρα πολύ στη δυνατότητα του ανθρώπου να προσπαθήσει να είναι ο πρώτος που θα ανακαλύψει κάτι. Αυτή η εσωτερική ανάγκη να είμαι ο πρώτος που θα δω κάτι σε όλο τον κόσμο και στην ιστορία της ανθρωπότητας, είναι κάτι μοναδικό το οποίο πιστεύω ότι μας κάνει να επιταχύνουμε αυτές τις ανακαλύψεις από το απλώς να προσπαθούμε να είναι όλα με ένα τόνο αρκετά συνεργατικό χωρίς όμως να υπάρχει η δυνατότητα να αναπτύξει κάποιος την προσωπική φιλοδοξία.
 
Επομένως, η ισορροπία της προσωπικής φιλοδοξίας και αυτού που κατά κάποιο τρόπο ονομάζω παραγωγικό εγωισμό, μαζί με καλή συνεργασία, φυσικά, μπορεί να οδηγήσει σε πολύ καλύτερα αποτελέσματα από το να δημιουργούμε αυτήν τη διαδικασία που στα αγγλικά το λένε consensus, δηλαδή να προσπαθούν πάντα να συμφωνούν όλοι μέσα στο χώρο. Αυτό δεν γίνεται, ούτε πρόκειται ποτέ να πετύχει κάποιο παραγωγικό αποτέλεσμα. Το άλλο πολύ σημαντικό στοιχείο που έχουμε με την επιστήμη είναι ότι έχουμε εσωτερικό έλεγχο, έχουμε τη δυνατότητα να ελέγχουμε τους συναδέλφους μας και να μπορούμε να πούμε σε ποια στιγμή, είτε για λόγους, είτε για το επιστημονικό τους έργο, είτε καμία φορά ηθικά στο πώς κινούνται ηθικά μέσα στο χώρο τους, ότι έχουν ξεφύγει από αυτό που τουλάχιστον θεωρείται το σωστό. Αυτή η δυνατότητα του εσωτερικού ελέγχου είναι πάρα πολύ σημαντική. Και το πιο σημαντικό, είναι σεβαστή από τους ίδιους τους συναδέλφους μας οι οποίοι μπορεί να βρίσκονται στο στόχο αυτού του ελέγχου.
 
Αυτό που θα ήθελα να πω είναι ότι ο επιστημονικός χώρος δεν έχει πολύ ισχυρό νομικό πλαίσιο. Πάρα πολλά από τα πράγματα τα οποία μπορεί να κατηγορηθεί κάποιος επιστήμονας, δεν τους πάνε στο δικαστήριο αυτούς τους επιστήμονες, δεν θα πάει φυλακή αυτός ο επιστήμονας. Αυτό που θα χάσει είναι τη θέση του στον επιστημονικό χώρο και την ταυτότητά του ως επιστήμονας μέσα στην επιστημονική κοινότητα. Και αυτό από μόνο του αποτελεί πολύ σημαντικό στοιχείο για να δώσει το κίνητρο ώστε κάποιος να λειτουργήσει με τα σωστά κριτήρια μέσα στον επιστημονικό χώρο. Το άλλο, φυσικά που έχει να κάνει με τον έλεγχο και την αξιολόγηση, έχει να κάνει με το πώς βλέπουμε τις προτάσεις τις οποίες τις καταθέτουμε. Υπάρχει ένα πολύ συγκεκριμένο σύστημα το οποίο λειτουργεί με αξιοκρατικά κριτήρια και όπως είπα και πριν, είναι αυτό το οποίο το σεβόμαστε και δεχόμαστε την κριτική από τους συναδέλφους μας. Δεχόμαστε την κριτική από τους διπλανούς μας. Και ακόμα περισσότερο δεχόμαστε την κριτική από ανθρώπους που είναι πολύ πιο νέοι από εμάς,  που ξεκινάνε την καριέρα τους και τους δίνουμε το δικαίωμα να κρίνουν την επιστημονική μας παρουσία και να πουν ότι δεν είναι αρκετά υψηλή και να απορρίψουν μία πρόταση ή να απορρίψουν μία δημοσίευση.
 
Φυσικά η απόρριψη είναι το ένα μέρος, το σύστημα επιβράβευσης είναι ένα άλλο. Μέσα στον επιστημονικό χώρο υπάρχει ένα σύστημα επιβράβευσης το οποίο έρχεται με πάρα πολλές διαφορετικές μορφές. Είτε έρχεται με δημοσίευση, η οποία είναι κάτι πολύ συγκεκριμένο και σημαντικό κυρίως για τους νέους φοιτητές οι οποίοι έρχονται στον επιστημονικό χώρο, είναι κάτι το οποίο είναι πάρα πολύ σημαντικό ακόμα και για καθηγητές οι οποίοι είναι φτασμένοι: Κάθε φορά που παίρνω ένα e-mail που λέει ότι μία δημοσίευσή μας έγινε δεκτή σε ένα περιοδικό είναι μία ιδιαίτερη στιγμή. Ανοίγουμε μία σαμπάνια. Αυτή, όμως, η ιδιαίτερη στιγμή, όπως είπα, δεν έρχεται κάθε μέρα. Έρχεται με όλη αυτήν την πορεία που συνδυάζεται με ένα σωρό αποτυχίες. Και αυτό ακριβώς είναι που θέλω να τονίσω: Η αποτυχία στον επιστημονικό χώρο είναι οι δρόμος για την επιτυχία. Δεν είναι κάτι το οποίο το θεωρούμε ούτε αρνητικό, ούτε είναι στίγμα, ούτε είναι κάτι το οποίο αποθαρρύνει τους περισσότερους καλούς επιστήμονες από το να συνεχίσουν το έργο τους, είναι μέρος της καθημερινότητας.
 
Και αυτό είναι κάτι που πρέπει ίσως να το συζητήσουμε γενικότερα και στο θέμα της Παιδείας ότι προφανώς η αριστεία και το να φτάσουμε πολύ ψηλά είναι ο στόχος. Τα εσωτερικά βήματα όμως δεν μπορεί να είναι όλα επιτυχημένα. Και σας λέω πολύ απλά ότι και εγώ έχω αποτύχει πολλές φορές στις εξετάσεις. Μπήκα με τη δεύτερη στις Πανελλήνιες, πήρα χαμηλό βαθμό στο πτυχίο μου και όμως έφτασα σε κάποιο σημείο που εγώ προσωπικά είμαι ικανοποιημένος με το πού έχω φτάσει και ξέρω πάρα πολλούς οι οποίοι είναι σε αυτό το επίπεδο. Επομένως, οι συγκεκριμένες αποτυχίες δεν πρέπει να αποτελούν εμπόδιο ή ένα σημείο στο οποίο χάνει κάποιος το κίνητρό του για να συνεχίσει αυτό που κάνει. Θα ήθελα να μιλήσω λίγο και για την πολιτική στην επιστήμη. Προφανώς υπάρχει αυτό που λέμε πολιτική στην επιστήμη, αυτή η δυνατότητα να μιλάνε οι άνθρωποι έξω από τα καθαρά επιστημονικά κριτήρια και να προσπαθούν να φτιάξουν δομές, ή να ηγηθούν ινστιτούτων ή πανεπιστημίων. Αυτό, όμως, που είναι πολύ σημαντικό να θυμόμαστε είναι ότι στο μεγαλύτερο μέρος, τέλος πάντων, των επιστημονικών πεδίων ή χώρων ή χωρών που έχουν επιστημονική κοινότητα, το να βρίσκεται κάποιος και να παίζει στην πολιτική της επιστήμης, προϋποθέτει την αριστεία. Δεν είναι αντί της αριστείας.
 
            Και αυτό είναι πάρα πολύ σημαντικό, διότι για να μπορέσει κάποιος να παίξει στο πολιτικό παιχνίδι της επιστήμης, θα πρέπει ήδη να ξέρει τι θα πει να είσαι καλός επιστήμονας. Θα πρέπει να ξέρει να κρίνει τους συναδέλφους του, οι οποίοι βρίσκονται μέσα στον επιστημονικό χώρο, μέσα στο Πανεπιστήμιο. Και να μπορεί να δει, ποιοι από αυτούς έχουν κάποιο κριτήριο το οποίο πρέπει να ενθαρρύνει και ποιοι από αυτούς έχουν απλώς λόγια να πούνε και όχι πολύ σημαντική επιστημονική οντότητα. Επομένως, είναι πολύ σημαντικό να μην απορρίπτουμε την πολιτική, τις γνωριμίες, τις διασυνδέσεις. Δεν είναι κάτι που είναι στίγμα, αυτό που είναι στίγμα, είναι αυτό να αντικαθιστά την ποιότητα. Δηλαδή, η δυνατότητα που έχει κάποιος να έχει διασυνδέσεις και να ξέρει τους σωστούς ανθρώπους, να αντικαθιστά τις ικανότητές του και γι’ αυτό το λόγο να μπορεί να προωθηθεί ίσως, σε κάποιες ηγετικές θέσεις  ή τέλος πάντων, να μπορεί να αναπτύξει την καριέρα του, με λάθος κριτήρια.
 
            Τώρα, υπάρχουν αδυναμίες στην επιστήμη; Πάρα πολλές. Πάρα πολλές, τις οποίες όμως τις αναγνωρίζουμε. Αυτό που κάνουμε στην επιστήμη, είναι ότι κάνουμε συνεχή αυτοκριτική. Και σε επίπεδο προσωπικό, αλλά και σε επίπεδο της κοινότητας που βρισκόμαστε, είτε αυτή είναι το τμήμα μας, το Πανεπιστήμιο και όλη γενικότερα η επιστημονική κοινότητα μιας χώρας. Και αυτή η αυτοκριτική, μας δίνει τη δυνατότητα να βελτιωνόμαστε. Διότι αυτή ακριβώς η αυτοκριτική, όπως σας είπα και πριν, είναι μέρος της διαδικασίας της επιστήμης. Δεν αποτελεί έναν παράγοντα, ο οποίος είναι κάτι που πρέπει να το αποφεύγουμε ή προσπαθούμε να το κρύψουμε ή να το βάλουμε κάτω από το χαλί όπως λέμε στα αγγλικά. Τελειώνοντας, λοιπόν - και ξέρω ότι μίλησα πολύ πιο επιστημονικά από τις ομιλίες που ακούσατε ή θα ακούσετε στη συνέχεια της ημέρας - αυτό που θα ήθελα να πω, είναι ότι η επιστήμη, το τι φέρνει η επιστήμη, η προώθηση της επιστήμης σε μια κοινωνία, προφανώς είναι τα συγκεκριμένα αποτελέσματα που έχει. Που έχει να κάνει με την καινοτομία, που έχει να κάνει με συγκεκριμένες θεραπείες, που έχει  να κάνει με πολύ συγκεκριμένα πράγματα, τα οποία πρακτικά βοηθάνε και την Οικονομία, αλλά βοηθάνε και τη δημιουργία θέσεων εργασίας. Αυτό, όμως, που επίσης φέρνει και γι’ αυτό είμαι πολύ μεγάλος υποστηρικτής του να πηγαίνουν τα παιδιά στο Πανεπιστήμιο, ανεξάρτητα με το αν θα ακολουθήσουν αυτή την πορεία την οποία σπούδασαν, είναι ότι φέρνει μια διαφορά στη νοοτροπία. Χτίζει ένα πλαίσιο ηθικό και πολιτισμικό, το οποίο δεν είναι μόνο εφαρμόσιμο μέσα στον επιστημονικό χώρο, είναι εφαρμόσιμο σε όλη την κοινωνία. Και πιστεύω ότι αν μπορούσαμε, φυσικά όχι να το φέρουμε αυτό, ούτε απότομα, ούτε πολύ γρήγορα, διότι δεν γίνεται αυτό, αλλά μέσω της προώθησης της επιστήμης και της έρευνας στον ελληνικό χώρο και δημιουργώντας ακριβώς αυτό το πλαίσιο το οποίο χρειάζεται για να λειτουργήσει σωστά η ίδια η επιστήμη μέσα στην Ελλάδα, θα μπορούσαμε να φέρουμε και όλα αυτά τα καλά στοιχεία πέρα από τον καθαρά επιστημονικό χώρο και όχι στον στενό επιστημονικό χώρο.
 
            Αυτό, λοιπόν, που θα ήθελα εγώ να δω κάποια στιγμή, είναι πρώτον να αναπτύξουμε τον επιστημονικό χώρο πολύ περισσότερο στην Ελλάδα. Οι εξαιρέσεις οι οποίες έχουμε είναι πραγματικά εξαιρέσεις, δεν είναι αυτό το οποίο πρέπει να υπερηφανευόμαστε. Η ύπαρξή τους είναι αυτή που πρέπει να μας κάνει να λυπόμαστε, διότι υπάρχει ένα πολύ μεγάλο ποσοστό που δεν υποστηρίζεται καλά και ούτε προχωράει όπως πρέπει. Και να χτίσουμε τις γέφυρες μεταξύ αυτού του επιστημονικού χώρου, ο οποίος είναι απομονωμένος, με την καθημερινότητα και με την τεχνολογία και την επιχειρηματικότητα, ώστε να μπορέσουμε και να μεταφέρουμε και αυτή την νοοτροπία, αλλά προφανώς και να βοηθήσουμε και την οικονομία. Σας ευχαριστώ πολύ.